Dziś spokojnie żyć możemy między braćmi swymi,
Nikt nam więcej nie zagrabi plonów naszej ziemi!
Dziś już nikt do obcej mowy nie przymusi dziecka,
Już nie zajmie chłopu drogi rogatka niemiecka!
Nikt nam dziś już nie zabroni myśleć, czuć po swojsku,
A gdy w wojsku służyć będziem, to już w polskim wojsku!
Tekst z pierwszej strony krakowskiego tygodnika Nowości Ilustrowane.
31 października 1918 roku pierwszym miastem, które odzyskało niepodległość był Kraków. Tego dnia I Wojna Światowa zakończyła się. Kraków przestał być częścią habsburskiej monarchii. Tego dnia mieszkańcy Krakowa postanowili wziąć sprawy w swoje ręce. Polscy posłowie do austriackiego parlamentu oraz austriaccy oficerowie polskiej narodowości doprowadzili do pokojowego przejęcia władzy.
Niepowodzenia na frontach i trudne warunki życia ludności cywilnej sprawiły, że Austro-Węgry przegrały wojnę. Walcząc przeciwko Belgii, Czarnogórze, Francji, Italii, Rosji, Rumunii, Serbii i Wielkiej Brytanii Austryjacy doszli do wniosku, że dalsze działąnia wojenne i sojusz z Niemcami nie mają przyszłości.
W Krakowie symboliczny wymiar miało przejęcie przez polskich żołnierzy – ubranych jeszcze w austriackie mundury – odwachu pod Wieżą Ratuszową. Dla uczczenia tego wydarzenia co roku dokonywana jest 31 października o godzinie 12.00 symboliczna zmiana warty. Następnie odbywa się bieg sztafetowy, w którym bierze udział młodzież z najstarszych krakowskich liceów.
Zwycięska ekipa otrzymuje nagrodę. Jest to szabla kapitana Antoniego Stawarza, pierwszego oficera austriackiego narodowości polskiej, który w roku 1918 wypowiedział posłuszeństwo Wiedniowi.
Antoni Stawarz (1889-1955) – oficer armii austro-węgierskiej i Wojska Polskiego, organizator oswobodzenia Krakowa spod władzy austriackiej w 1918 r. Urodził się 4 stycznia 1889 r. w Tuchowie pod Tarnowem, w rodzinie dróżnika kolejowego Tadeusza Stawarza. Ukończył szkołę powszechną w Strzeszynie i II Gimnazjum w Nowym Sączu, w 1910 r. zdał maturę. Już jako uczeń gimnazjum zaangażował się w konspiracyjną działalność niepodległościową. Po zakończeniu nauki szkolnej zgłosił się do armii austro-węgierskiej jako tzw. jednoroczny ochotnik. Po rocznej służbie w 7. pp w Grazu został przeniesiony do rezerwy i w 1912 r. podjął studia na wydziale prawa UJ.
Po wybuchu I wojny w 1914 r. został przydzielony do złożonego w większości z Polaków tarnowskiego 57. pp. Walczył na frontach serbskim i włoskim, m.in. jako dowódca kompanii. W 1916 r. został awansowany na podporucznika, zaś w 1917 r. na porucznika. Za walki w ck armii został odznaczony Medalem Zasługi Wojskowej Signum Laudis i Krzyżem Zasługi Wojskowej (Militärverdienstkreuz) III klasy z mieczami.
30 października na wieść o proklamacji nowego państwa czechosłowackiego, Stawarz postanowił rozpocząć przewrót. Planował przy pomocy podległych mu oddziałów doprowadzić do przejęcia władzy nad Krakowem z rąk austriackich. Sprzeciwił się tym samym rozkazom płk. Roi, nakazującym czekać na wyniki rozmów politycznych. 4.30 rano, 31 października 1918 r., kiedy por. Antoni Stawarz ruszał do podgórskich koszar, by rozbroić stacjonujących tam żołnierzy. Było ich około 400, a Stawarz mógł liczyć na 30 ludzi. Ogłosił alarm batalionu bez broni i gdy Niemcy zebrali się na placu koszar przy ul. Kalwaryjskiej, otoczyli ich uzbrojeni żołnierze z biało-czerwonymi kokardami. Do Polaków dołączyli służący w batalionie asystencyjnym Czesi i Ślązacy z Księstwa Cieszyńskiego. Koszary opanowano bez jednego wystrzału. Zrzucono austriackie godło i zawieszono biało-czerwoną flagę.
Podobnie postąpili ppor. Franciszek Pustelnik, rozbrajając żołnierzy w koszarach przy ul. Wielickiej, wartowników w gmachu podgórskiego sądu i żandarmów. W przewrót zaangażowali się także por. Ludwik Iwaszko, który kilka dni wcześniej przybył do Krakowa ze swymi podkomendnymi – Polakami oraz por. Hustak – Słowak, który ze swym oddziałem dołączył do Stawarza.
Na Rynku Podgórskim zbierał się tłum: żołnierze z polskimi kokardami, Czesi, oddział Józefa Badziocha i rosnąca rzesza rozentuzjazmowanych cywili. Przemówił wówczas Stawarz, ogłaszając marsz do Krakowa w celu oswobodzenia miasta. Wysłał tam dwa oddziały wojska oraz pochód ludności cywilnej i orkiestrę, kierowane przez por. Iwaszkę; sam powrócił do koszar, gdzie zaczął formować oddziały z napływających ochotników. Maszerujący żołnierze i cywile rozbrajali żołnierzy austro-węgierskich i zrzucali oznaki władzy austriackiej. Symboliczne znaczenie miało zajęcie odwachu (siedziby straży wojskowej) przy Wieży Ratuszowej na Rynku Głównym, w którym wystawiono polską wartę. Tego samego dnia, na wieść o wydarzeniach w mieście, grupa żołnierzy Polaków pod komendą kpt. Romana Florera opanowała lotnisko wojskowe w Rakowicach.
w ten sposób Polacy dysponując stosunkowo niewielkimi siłami przejęli władzę z rąk Austro-Węgier bez strat.
Fragmenty tekstu Krzysztofa Pięciaka
Źródła: krakow.pl, krakow.ipn.gov.pl, ciekawostkihistoryczne.pl
Fotografie: krakow.ipn.gov.pl, ciekawostkihistoryczne.pl